Przetwórnia owoców i warzyw – woda do blanszownika, mycia i kotła

Opublikowano · 9 min czytania · Redakcja paletasoli.pl

W przetwórni owoców i warzyw zmiękczona woda przydaje się przede wszystkim w kotle parowym, wymiennikach, blanszowniku i pasteryzatorze, czyli tam, gdzie woda jest podgrzewana, a kamień obniża sprawność i zatyka urządzenia. Woda, która ma bezpośredni kontakt z surowcem, nie musi być miękka, a w kilku przypadkach zmiękczanie przeszkadza: wapń w wodzie wpływa na jędrność tkanek roślinnych, a sód po wymianie jonowej trafia do produktu. Decyzję trzeba więc podejmować dla każdego odbioru osobno, nie dla całej przetwórni naraz.

Gdzie przetwórnia zużywa wodę

Linia przetwórcza owoców i warzyw jest wodochłonna i sezonowa. Kampania (np. truskawek, ogórków, kapusty, jabłek) trwa kilka tygodni, a wtedy zużycie rośnie wielokrotnie w stosunku do reszty roku. Największe strumienie to:

Wspólne wymaganie dla wszystkich wymienionych odbiorów, które mają kontakt z żywnością, wynika z rozporządzenia (WE) nr 852/2004 o higienie środków spożywczych: woda używana jako składnik oraz do mycia i płukania surowców ma być zgodna z wymaganiami dla wody pitnej albo „czysta”, tam gdzie dopuszczają to przepisy. Szczegóły sprawdź w załączniku II rozdz. VII. W praktyce większość przetwórni korzysta z wody z wodociągu lub z własnego ujęcia z badaniami, a zmiękczanie dotyczy tylko wybranych gałęzi. Pojęcie wody technologicznej omawia artykuł o wodzie technologicznej.

Kocioł parowy i para technologiczna

Kocioł parowy w przetwórni zasila blanszowniki, wyparki, aparaty do pasteryzacji i sterylizacji, a często także myjki. Kamień kotłowy odkłada się na ścianach kotła, w rurach i wymiennikach. Warstwa kamienia o grubości kilku milimetrów obniża sprawność cieplną i może doprowadzić do przegrzania ścianek. Dlatego kocioł zasila się wodą uzdatnioną: najczęściej zmiękczoną, a przy wyższych ciśnieniach także odgazowaną i dozowaną chemią kotłową.

Jeżeli para ma kontakt z żywnością (blanszowanie parowe, bezpośrednie parowanie), to dobór środków do uzdatniania wody kotłowej musi uwzględniać tę okoliczność i być zgodny z wymaganiami dla pary stosowanej bezpośrednio z produktem. Producent środków do uzdatniania wody kotłowej podaje, które z nich nadają się do takiego zastosowania. To ważny punkt, bo nie każdy dodatek chroniący kocioł jest dopuszczony do pary mającej kontakt z żywnością. Podstawy w tekście o uzdatnianiu wody w kotłach parowych, a sposób liczenia odsalania opisuje artykuł o odsalaniu kotła parowego.

W kampanii obciążenie kotła rośnie, a z nim zużycie wody uzupełniającej. Zmiękczacz musi więc być dobrany do przepływu szczytowego, a nie średniej rocznej. Zbyt mały zmiękczacz w szczycie sezonu przepuszcza twardą wodę do kotła i właśnie wtedy powstaje kamień, bo żywica nie nadąża z wymianą jonów. Duży zbiornik wody miękkiej zmniejsza to ryzyko.

Blanszownik i pasteryzator

Blanszowanie to krótka obróbka cieplna (zwykle w wodzie o temperaturze zbliżonej do wrzenia lub parą), która dezaktywuje enzymy i przygotowuje surowiec do mrożenia, suszenia lub konserwowania. Wodą w blanszowniku jest zwykle woda wodociągowa, uzupełniana na bieżąco; podgrzewa się ją parą lub elektrycznie. Przy twardej wodzie rośnie ilość osadu na wężownicach, dyszach barbotażu i ściankach, co obniża wymianę ciepła i wymaga częstszego czyszczenia.

Pasteryzatory tunelowe i zbiornikowe (słoiki, puszki, butelki) mają zwykle własny obieg wody, która jest podgrzewana i chłodzona. W nich osady tworzą się na wymiennikach i na wężownicach, a białe zacieki mogą pojawiać się na szkle i etykietach opakowań. Zmiękczona woda w obiegu pasteryzatora ogranicza to zjawisko, choć wiele zakładów dodatkowo dozuje środki zapobiegające osadom i zwalczające rozwój drobnoustrojów w obiegu. Stosuj je zgodnie z kartą producenta i uwzględnij, że część środków wymaga określonej twardości wody. Zasady uzdatniania w zakładach spożywczych opisuje też artykuł o wodzie w zakładzie spożywczym.

Reguła praktyczna: woda do generatora pary, wymienników, pasteryzatora i podgrzewaczy – zmiękczona. Woda do mycia surowca i do bezpośredniego kontaktu z produktem – według wymagań jakościowych dla żywności i receptury, często bez zmiękczania.

Czy twarda woda wpływa na produkt

Wapń i magnez nie są obojętne dla tkanek roślinnych. Jony wapnia łączą się z pektynami w ścianach komórkowych i utwardzają tkankę; dlatego w niektórych przetworach (ogórki konserwowe, jabłka w kawałkach, owoce w galaretce) stosuje się celowo dodatek soli wapnia, aby zachować jędrność. Z kolei strączkowe, na przykład groch i fasola, gotowane w twardej wodzie wolniej mięknieją, co jest dobrze znanym zjawiskiem kulinarnym. Z tego wynika wniosek: zmiękczanie wody w kontakcie z surowcem zmienia właściwości produktu, i nie zawsze na lepsze, więc warto sprawdzić to na próbie, zanim wprowadzi się je na całej linii.

Drugim czynnikiem jest sód. Zmiękczacz jonowymienny zastępuje wapń i magnez sodem; każdy 1 °dH usuniętej twardości dodaje do wody około 8,2 mg sodu na litr. Przy twardości 18 °dH daje to około 150 mg sodu na litr. W przetworach o deklarowanej niskiej zawartości soli lub w produktach dla niemowląt ma to znaczenie, a w produktach solonych lub solankowych zwykle jest niewielkim dodatkiem. Zakład powinien uwzględnić to w recepturze i zadbać, by dla deklaracji żywieniowych używać wody zgodnej z założeniami.

OdbiórWoda zmiękczonaDlaczego
Kocioł parowy, wymiennikiTakOchrona przed kamieniem
Pasteryzator, chłodnia wodnaZwykle takOsady na wymiennikach, zacieki na opakowaniach
Blanszownik wodnyZależyKamień na grzałkach, ale wpływ na jędrność surowca
Woda do mycia surowcaZwykle nieZbędny koszt; sód niepotrzebny
Woda jako składnik zalewy, napojuZależy od recepturyWpływ na smak i zawartość sodu
CIP i mycie liniiCzęsto takLepsze działanie detergentów, mniej osadów

Sezonowość: jak dobrać urządzenie i zapas soli

Największym wyzwaniem przetwórni jest nierówność pracy. Zmiękczacz musi sprostać szczytom kampanii, a przez resztę roku stoi lub pracuje na minimum. Kilka zasad:

  1. Dobierz urządzenie do przepływu szczytowego z kampanii (z odczytów wodomierza z poprzedniego sezonu), a nie do średniej rocznej.
  2. Rozważ układ dwukolumnowy lub dwa zmiękczacze równolegle, żeby serwis nie zatrzymał linii w środku kampanii (układ duplex).
  3. Zaplanuj zapas soli przed kampanią: zmiękczacz bez soli oznacza twardą wodę w kotle i przestój. Obliczenia w tekście o palety soli na rok.
  4. Po sezonie opróżnij zbiornik solanki lub zabezpiecz sól przed zawilgoceniem; stojąca sól zbryla się (przyczyny zbrylania).
  5. Przed następną kampanią wykonaj przegląd, regenerację ręczną i dezynfekcję (dezynfekcja zmiękczacza).

Przykład obliczeniowy (założenia, nie rzeczywisty zakład): przetwórnia w czasie kampanii trwającej 10 tygodni zmiękcza 30 m³ wody na dobę dla kotła i pasteryzatora, twardość wody wynosi 14 °dH. Zużycie soli to 30 × 14 × 0,05 = 21 kg na dobę, czyli około 1,5 tony w ciągu 70 dni (1 470 kg), a więc około półtorej palety po 972 kg. Poza kampanią zużycie jest znacznie mniejsze. Metodę ogólną znajdziesz w artykule o zużyciu soli przez zmiękczacz, a sposoby ograniczenia go w tekście o obniżaniu zużycia soli w firmie.

Mycie linii (CIP) i higiena

Po każdej zmianie linię myje się roztworami zasadowymi i kwaśnymi, a następnie płucze wodą. Woda płucząca musi spełniać wymagania dla wody w kontakcie z żywnością, więc zwykle jest to woda pitna. W twardej wodzie detergenty działają słabiej, a po wyschnięciu na powierzchniach zostają białe osady, które są podłożem dla biofilmu i trudniej je domyć. Zmiękczona woda do rozcieńczania środków myjących poprawia skuteczność i pozwala zmniejszyć ich dawkowanie. Zależy to jednak od produktu: niektóre środki mają w składzie związki wiążące twardość, więc efekt zmiękczania jest mniejszy. Sprawdź kartę techniczną środka.

Osobne zagadnienie to woda do płukania końcowego po myciu zasadowym lub kwaśnym: powinna być chłodna lub o określonej temperaturze, a jej parametry zakład ustala w instrukcji higieny. Zmiękczacz powinien być regularnie dezynfekowany, bo woda w nim stojąca może zawierać bakterie i pogarszać wynik badań mikrobiologicznych. Procedurę opisuje wspomniany artykuł o dezynfekcji zmiękczacza.

Ścieki z przetwórni i z regeneracji zmiękczacza

Ścieki z przetwórstwa owoców i warzyw mają wysokie obciążenie organiczne (cukry, skrobia, resztki surowca), więc zakłady często mają własne podczyszczalnie lub zawierają umowę z odbiorcą ścieków. Regeneracja zmiękczacza dodaje chlorki, ale w skali zakładu to niewielka część całości. Mimo to warto sprawdzić dopuszczalne stężenie chlorków w umowie na odprowadzanie ścieków; wymagania opisuje artykuł o ściekach z regeneracji zmiękczacza i przepisach. Solanka z regeneracji powinna płynąć osobną rurą do kanalizacji, a nie do zbiornika zasilającego biologiczne oczyszczanie, jeśli zakład takie posiada, bo chlorki hamują pracę osadu czynnego.

Własne ujęcie wody: żelazo, mangan i kolejność urządzeń

Część przetwórni, zwłaszcza położonych na terenach rolniczych, korzysta z własnej studni głębinowej. Taka woda jest zwykle twarda, a do tego często zawiera żelazo i mangan, które barwią przetwory i zostawiają brunatne osady na urządzeniach. Zmiękczacz jonowymienny nie jest do tego przeznaczony: wyższe stężenia żelaza zatrzymują się na złożu i blokują żywicę. Dlatego przed zmiękczaczem montuje się odżelaziacz lub filtr z odpowiednim wypełnieniem, a dopiero potem zmiękczanie. Zasady doboru opisuje artykuł o odżelaziaczu przemysłowym.

Własne ujęcie to także obowiązek regularnych badań wody używanej w zakładzie żywnościowym; wyniki warto trzymać razem z dokumentacją urządzeń. Typowy układ dla takiej przetwórni to filtr mechaniczny, odżelaziacz, zmiękczacz i ewentualnie lampa UV na wodę do mycia i składników; kolejność wyjaśnia tekst o stacji uzdatniania wody w zakładzie, a rolę lampy UV omawia artykuł o lampie UV w obiekcie. Lampa nie zastępuje dezynfekcji zmiękczacza ani badań, ale ogranicza ryzyko bakterii w wodzie podawanej na linię.

Jeśli zakład łączy własne ujęcie z wodociągiem (na przykład woda z wodociągu do mycia i składników, ze studni do chłodzenia), każdy z tych obiegów powinien być rozdzielony i oznaczony, a zawory zwrotne zapobiegają cofaniu wody. Mylenie obiegów to jeden z częstszych błędów przy rozbudowie zakładów.

Typowe błędy przetwórni

Najczęstsze pytania

Czy w przetwórni owoców i warzyw trzeba zmiękczać wodę?

Tak, ale nie wszędzie. Zmiękczanie jest potrzebne w kotle parowym, wymiennikach i pasteryzatorze. Woda do mycia surowca zwykle nie wymaga zmiękczania.

Czy zmiękczona woda nadaje się do blanszowania?

Technicznie tak, ale wpływa na jędrność niektórych surowców, bo wapń z wody utwardza tkanki. Zakład powinien sprawdzić efekt na próbie, zwłaszcza dla produktów, w których liczy się tekstura.

Czy sód z zmiękczacza trafia do produktu?

Jeśli zmiękczona woda jest składnikiem produktu lub ma kontakt z żywnością, tak. Każdy 1 °dH usuniętej twardości dodaje około 8,2 mg sodu na litr, co trzeba uwzględnić przy produktach o obniżonej zawartości soli.

Jak przygotować zmiękczacz do kampanii sezonowej?

Wykonaj przegląd, regenerację ręczną, kontrolę twardości za urządzeniem i uzupełnij sól. Dobrze jest zdezynfekować złoże po dłuższym postoju i sprawdzić wodomierz.

Ile soli zużywa przetwórnia w czasie kampanii?

Szacunkowo 0,05 kg na 1 m³ wody i 1 °dH usuwanej twardości. Przy 30 m³ na dobę i 14 °dH to około 21 kg soli dziennie.

Czy każdy środek do wody kotłowej można stosować, gdy para styka się z żywnością?

Nie. Preparaty muszą być dopuszczone do tego zastosowania, a informację podaje producent w karcie technicznej. W razie wątpliwości zapytaj dostawcę środka przed jego użyciem.