Przetwórnia owoców i warzyw – woda do blanszownika, mycia i kotła
W przetwórni owoców i warzyw zmiękczona woda przydaje się przede wszystkim w kotle parowym, wymiennikach, blanszowniku i pasteryzatorze, czyli tam, gdzie woda jest podgrzewana, a kamień obniża sprawność i zatyka urządzenia. Woda, która ma bezpośredni kontakt z surowcem, nie musi być miękka, a w kilku przypadkach zmiękczanie przeszkadza: wapń w wodzie wpływa na jędrność tkanek roślinnych, a sód po wymianie jonowej trafia do produktu. Decyzję trzeba więc podejmować dla każdego odbioru osobno, nie dla całej przetwórni naraz.
Gdzie przetwórnia zużywa wodę
Linia przetwórcza owoców i warzyw jest wodochłonna i sezonowa. Kampania (np. truskawek, ogórków, kapusty, jabłek) trwa kilka tygodni, a wtedy zużycie rośnie wielokrotnie w stosunku do reszty roku. Największe strumienie to:
- mycie i płukanie surowca – myjki bębnowe, wanny z barbotażem, płuczki natryskowe,
- obróbka cieplna – blanszowniki (wodne lub parowe), kotły do gotowania, wyparki, pasteryzatory tunelowe lub zbiornikowe,
- wytwarzanie pary – kocioł parowy zasilający blanszowniki, aparaty do zagęszczania, sterylizację i mycie,
- chłodzenie – chłodzenie po blanszowaniu lub pasteryzacji, wymienniki, chłodnie,
- mycie instalacji (CIP) i higiena – myjki do skrzyń, pojemników, linii,
- produkcja zalewy, solanek i napojów – woda jest tu składnikiem produktu.
Wspólne wymaganie dla wszystkich wymienionych odbiorów, które mają kontakt z żywnością, wynika z rozporządzenia (WE) nr 852/2004 o higienie środków spożywczych: woda używana jako składnik oraz do mycia i płukania surowców ma być zgodna z wymaganiami dla wody pitnej albo „czysta”, tam gdzie dopuszczają to przepisy. Szczegóły sprawdź w załączniku II rozdz. VII. W praktyce większość przetwórni korzysta z wody z wodociągu lub z własnego ujęcia z badaniami, a zmiękczanie dotyczy tylko wybranych gałęzi. Pojęcie wody technologicznej omawia artykuł o wodzie technologicznej.
Kocioł parowy i para technologiczna
Kocioł parowy w przetwórni zasila blanszowniki, wyparki, aparaty do pasteryzacji i sterylizacji, a często także myjki. Kamień kotłowy odkłada się na ścianach kotła, w rurach i wymiennikach. Warstwa kamienia o grubości kilku milimetrów obniża sprawność cieplną i może doprowadzić do przegrzania ścianek. Dlatego kocioł zasila się wodą uzdatnioną: najczęściej zmiękczoną, a przy wyższych ciśnieniach także odgazowaną i dozowaną chemią kotłową.
Jeżeli para ma kontakt z żywnością (blanszowanie parowe, bezpośrednie parowanie), to dobór środków do uzdatniania wody kotłowej musi uwzględniać tę okoliczność i być zgodny z wymaganiami dla pary stosowanej bezpośrednio z produktem. Producent środków do uzdatniania wody kotłowej podaje, które z nich nadają się do takiego zastosowania. To ważny punkt, bo nie każdy dodatek chroniący kocioł jest dopuszczony do pary mającej kontakt z żywnością. Podstawy w tekście o uzdatnianiu wody w kotłach parowych, a sposób liczenia odsalania opisuje artykuł o odsalaniu kotła parowego.
W kampanii obciążenie kotła rośnie, a z nim zużycie wody uzupełniającej. Zmiękczacz musi więc być dobrany do przepływu szczytowego, a nie średniej rocznej. Zbyt mały zmiękczacz w szczycie sezonu przepuszcza twardą wodę do kotła i właśnie wtedy powstaje kamień, bo żywica nie nadąża z wymianą jonów. Duży zbiornik wody miękkiej zmniejsza to ryzyko.
Blanszownik i pasteryzator
Blanszowanie to krótka obróbka cieplna (zwykle w wodzie o temperaturze zbliżonej do wrzenia lub parą), która dezaktywuje enzymy i przygotowuje surowiec do mrożenia, suszenia lub konserwowania. Wodą w blanszowniku jest zwykle woda wodociągowa, uzupełniana na bieżąco; podgrzewa się ją parą lub elektrycznie. Przy twardej wodzie rośnie ilość osadu na wężownicach, dyszach barbotażu i ściankach, co obniża wymianę ciepła i wymaga częstszego czyszczenia.
Pasteryzatory tunelowe i zbiornikowe (słoiki, puszki, butelki) mają zwykle własny obieg wody, która jest podgrzewana i chłodzona. W nich osady tworzą się na wymiennikach i na wężownicach, a białe zacieki mogą pojawiać się na szkle i etykietach opakowań. Zmiękczona woda w obiegu pasteryzatora ogranicza to zjawisko, choć wiele zakładów dodatkowo dozuje środki zapobiegające osadom i zwalczające rozwój drobnoustrojów w obiegu. Stosuj je zgodnie z kartą producenta i uwzględnij, że część środków wymaga określonej twardości wody. Zasady uzdatniania w zakładach spożywczych opisuje też artykuł o wodzie w zakładzie spożywczym.
Reguła praktyczna: woda do generatora pary, wymienników, pasteryzatora i podgrzewaczy – zmiękczona. Woda do mycia surowca i do bezpośredniego kontaktu z produktem – według wymagań jakościowych dla żywności i receptury, często bez zmiękczania.
Czy twarda woda wpływa na produkt
Wapń i magnez nie są obojętne dla tkanek roślinnych. Jony wapnia łączą się z pektynami w ścianach komórkowych i utwardzają tkankę; dlatego w niektórych przetworach (ogórki konserwowe, jabłka w kawałkach, owoce w galaretce) stosuje się celowo dodatek soli wapnia, aby zachować jędrność. Z kolei strączkowe, na przykład groch i fasola, gotowane w twardej wodzie wolniej mięknieją, co jest dobrze znanym zjawiskiem kulinarnym. Z tego wynika wniosek: zmiękczanie wody w kontakcie z surowcem zmienia właściwości produktu, i nie zawsze na lepsze, więc warto sprawdzić to na próbie, zanim wprowadzi się je na całej linii.
Drugim czynnikiem jest sód. Zmiękczacz jonowymienny zastępuje wapń i magnez sodem; każdy 1 °dH usuniętej twardości dodaje do wody około 8,2 mg sodu na litr. Przy twardości 18 °dH daje to około 150 mg sodu na litr. W przetworach o deklarowanej niskiej zawartości soli lub w produktach dla niemowląt ma to znaczenie, a w produktach solonych lub solankowych zwykle jest niewielkim dodatkiem. Zakład powinien uwzględnić to w recepturze i zadbać, by dla deklaracji żywieniowych używać wody zgodnej z założeniami.
| Odbiór | Woda zmiękczona | Dlaczego |
|---|---|---|
| Kocioł parowy, wymienniki | Tak | Ochrona przed kamieniem |
| Pasteryzator, chłodnia wodna | Zwykle tak | Osady na wymiennikach, zacieki na opakowaniach |
| Blanszownik wodny | Zależy | Kamień na grzałkach, ale wpływ na jędrność surowca |
| Woda do mycia surowca | Zwykle nie | Zbędny koszt; sód niepotrzebny |
| Woda jako składnik zalewy, napoju | Zależy od receptury | Wpływ na smak i zawartość sodu |
| CIP i mycie linii | Często tak | Lepsze działanie detergentów, mniej osadów |
Sezonowość: jak dobrać urządzenie i zapas soli
Największym wyzwaniem przetwórni jest nierówność pracy. Zmiękczacz musi sprostać szczytom kampanii, a przez resztę roku stoi lub pracuje na minimum. Kilka zasad:
- Dobierz urządzenie do przepływu szczytowego z kampanii (z odczytów wodomierza z poprzedniego sezonu), a nie do średniej rocznej.
- Rozważ układ dwukolumnowy lub dwa zmiękczacze równolegle, żeby serwis nie zatrzymał linii w środku kampanii (układ duplex).
- Zaplanuj zapas soli przed kampanią: zmiękczacz bez soli oznacza twardą wodę w kotle i przestój. Obliczenia w tekście o palety soli na rok.
- Po sezonie opróżnij zbiornik solanki lub zabezpiecz sól przed zawilgoceniem; stojąca sól zbryla się (przyczyny zbrylania).
- Przed następną kampanią wykonaj przegląd, regenerację ręczną i dezynfekcję (dezynfekcja zmiękczacza).
Przykład obliczeniowy (założenia, nie rzeczywisty zakład): przetwórnia w czasie kampanii trwającej 10 tygodni zmiękcza 30 m³ wody na dobę dla kotła i pasteryzatora, twardość wody wynosi 14 °dH. Zużycie soli to 30 × 14 × 0,05 = 21 kg na dobę, czyli około 1,5 tony w ciągu 70 dni (1 470 kg), a więc około półtorej palety po 972 kg. Poza kampanią zużycie jest znacznie mniejsze. Metodę ogólną znajdziesz w artykule o zużyciu soli przez zmiękczacz, a sposoby ograniczenia go w tekście o obniżaniu zużycia soli w firmie.
Mycie linii (CIP) i higiena
Po każdej zmianie linię myje się roztworami zasadowymi i kwaśnymi, a następnie płucze wodą. Woda płucząca musi spełniać wymagania dla wody w kontakcie z żywnością, więc zwykle jest to woda pitna. W twardej wodzie detergenty działają słabiej, a po wyschnięciu na powierzchniach zostają białe osady, które są podłożem dla biofilmu i trudniej je domyć. Zmiękczona woda do rozcieńczania środków myjących poprawia skuteczność i pozwala zmniejszyć ich dawkowanie. Zależy to jednak od produktu: niektóre środki mają w składzie związki wiążące twardość, więc efekt zmiękczania jest mniejszy. Sprawdź kartę techniczną środka.
Osobne zagadnienie to woda do płukania końcowego po myciu zasadowym lub kwaśnym: powinna być chłodna lub o określonej temperaturze, a jej parametry zakład ustala w instrukcji higieny. Zmiękczacz powinien być regularnie dezynfekowany, bo woda w nim stojąca może zawierać bakterie i pogarszać wynik badań mikrobiologicznych. Procedurę opisuje wspomniany artykuł o dezynfekcji zmiękczacza.
Ścieki z przetwórni i z regeneracji zmiękczacza
Ścieki z przetwórstwa owoców i warzyw mają wysokie obciążenie organiczne (cukry, skrobia, resztki surowca), więc zakłady często mają własne podczyszczalnie lub zawierają umowę z odbiorcą ścieków. Regeneracja zmiękczacza dodaje chlorki, ale w skali zakładu to niewielka część całości. Mimo to warto sprawdzić dopuszczalne stężenie chlorków w umowie na odprowadzanie ścieków; wymagania opisuje artykuł o ściekach z regeneracji zmiękczacza i przepisach. Solanka z regeneracji powinna płynąć osobną rurą do kanalizacji, a nie do zbiornika zasilającego biologiczne oczyszczanie, jeśli zakład takie posiada, bo chlorki hamują pracę osadu czynnego.
Własne ujęcie wody: żelazo, mangan i kolejność urządzeń
Część przetwórni, zwłaszcza położonych na terenach rolniczych, korzysta z własnej studni głębinowej. Taka woda jest zwykle twarda, a do tego często zawiera żelazo i mangan, które barwią przetwory i zostawiają brunatne osady na urządzeniach. Zmiękczacz jonowymienny nie jest do tego przeznaczony: wyższe stężenia żelaza zatrzymują się na złożu i blokują żywicę. Dlatego przed zmiękczaczem montuje się odżelaziacz lub filtr z odpowiednim wypełnieniem, a dopiero potem zmiękczanie. Zasady doboru opisuje artykuł o odżelaziaczu przemysłowym.
Własne ujęcie to także obowiązek regularnych badań wody używanej w zakładzie żywnościowym; wyniki warto trzymać razem z dokumentacją urządzeń. Typowy układ dla takiej przetwórni to filtr mechaniczny, odżelaziacz, zmiękczacz i ewentualnie lampa UV na wodę do mycia i składników; kolejność wyjaśnia tekst o stacji uzdatniania wody w zakładzie, a rolę lampy UV omawia artykuł o lampie UV w obiekcie. Lampa nie zastępuje dezynfekcji zmiękczacza ani badań, ale ogranicza ryzyko bakterii w wodzie podawanej na linię.
Jeśli zakład łączy własne ujęcie z wodociągiem (na przykład woda z wodociągu do mycia i składników, ze studni do chłodzenia), każdy z tych obiegów powinien być rozdzielony i oznaczony, a zawory zwrotne zapobiegają cofaniu wody. Mylenie obiegów to jeden z częstszych błędów przy rozbudowie zakładów.
Typowe błędy przetwórni
- Zmiękczanie wody do mycia surowca. To koszt bez korzyści, a w kontakcie z surowcem może zmienić jędrność i zwiększyć sód.
- Zmiękczacz dobrany do średniej, a nie do szczytu kampanii. Przepuszcza twardą wodę dokładnie wtedy, gdy kocioł pracuje najintensywniej.
- Brak zapasu soli przed kampanią. Awaria zaopatrzenia w środku sezonu zatrzymuje kocioł; lepiej mieć zapas niż zamawiać pilnie.
- Środki do wody kotłowej niedopuszczone do kontaktu z żywnością. Gdy para styka się z produktem, wymagane są odpowiednie preparaty.
- Brak przeglądu przed sezonem. Złoże po przestoju bywa zanieczyszczone; wymaga regeneracji i kontroli twardości.
Najczęstsze pytania
Czy w przetwórni owoców i warzyw trzeba zmiękczać wodę?
Tak, ale nie wszędzie. Zmiękczanie jest potrzebne w kotle parowym, wymiennikach i pasteryzatorze. Woda do mycia surowca zwykle nie wymaga zmiękczania.
Czy zmiękczona woda nadaje się do blanszowania?
Technicznie tak, ale wpływa na jędrność niektórych surowców, bo wapń z wody utwardza tkanki. Zakład powinien sprawdzić efekt na próbie, zwłaszcza dla produktów, w których liczy się tekstura.
Czy sód z zmiękczacza trafia do produktu?
Jeśli zmiękczona woda jest składnikiem produktu lub ma kontakt z żywnością, tak. Każdy 1 °dH usuniętej twardości dodaje około 8,2 mg sodu na litr, co trzeba uwzględnić przy produktach o obniżonej zawartości soli.
Jak przygotować zmiękczacz do kampanii sezonowej?
Wykonaj przegląd, regenerację ręczną, kontrolę twardości za urządzeniem i uzupełnij sól. Dobrze jest zdezynfekować złoże po dłuższym postoju i sprawdzić wodomierz.
Ile soli zużywa przetwórnia w czasie kampanii?
Szacunkowo 0,05 kg na 1 m³ wody i 1 °dH usuwanej twardości. Przy 30 m³ na dobę i 14 °dH to około 21 kg soli dziennie.
Czy każdy środek do wody kotłowej można stosować, gdy para styka się z żywnością?
Nie. Preparaty muszą być dopuszczone do tego zastosowania, a informację podaje producent w karcie technicznej. W razie wątpliwości zapytaj dostawcę środka przed jego użyciem.