Odsalanie kotła parowego – jak je liczyć, ustawić i ograniczyć straty

Opublikowano · 8 min czytania · Redakcja paletasoli.pl

Odsalanie kotła parowego to ciągły lub okresowy spust części wody kotłowej, żeby utrzymać zasolenie (przewodność) poniżej wartości dopuszczonej przez producenta kotła. Ilość odsalania liczy się z prostego bilansu: odsolina ≈ para × przewodność wody zasilającej / (przewodność dopuszczalna w kotle − przewodność wody zasilającej). Im więcej soli wnosi woda zasilająca, tym więcej gorącej wody trzeba wyrzucić – przy wodzie tylko zmiękczonej często kilka–kilkanaście procent ilości pary, przy wodzie po odwróconej osmozie ułamek procenta. Odsolina ma temperaturę wrzenia w kotle, więc jej ciepło warto odzyskiwać w rozprężaczu i wymienniku.

Dlaczego kocioł trzeba odsalać

W kotle parowym odparowuje czysta woda, a wszystkie rozpuszczone sole z wody zasilającej zostają w wodzie kotłowej. Gdyby niczego nie spuszczać, stężenie soli rosłoby bez końca. Wysokie zasolenie wody kotłowej powoduje:

Dlatego producenci kotłów i normy dla wody kotłowej (dla kotłów płomienicowych PN-EN 12953-10) określają maksymalną przewodność wody kotłowej, zależną od ciśnienia i rodzaju wody zasilającej. Odsalanie utrzymuje ją poniżej tej granicy. O różnicy między wodą zasilającą a kotłową piszemy w artykule woda kotłowa – co to jest.

Odsalanie a odmulanie – dwa różne spusty

OdsalanieOdmulanie
Celobniżenie zasolenia (soli rozpuszczonych)usunięcie szlamu i osadów zalegających na dnie
Miejsce poborutuż pod lustrem wody, gdzie stężenie soli jest najwyższenajniższy punkt kotła
Trybciągły lub sterowany przewodnościąkrótkie, intensywne otwarcia zaworu, cyklicznie
Sterowaniezawór regulacyjny z sondą przewodnościzawór szybkozamykający z programatorem czasowym
Ilość wodygłówna część strat wody kotłowejniewielka

W dalszej części chodzi o odsalanie, bo to ono decyduje o stratach wody i ciepła.

Wzór na ilość odsalania

Bilans soli w stanie ustalonym: ile soli wchodzi z wodą zasilającą, tyle musi wyjść z odsoliną (para praktycznie soli nie unosi).

Woda zasilająca = para + odsolina

Odsolina = para × Cz / (Ck − Cz)

Cz – przewodność (lub zasolenie) wody zasilającej, Ck – dopuszczalna przewodność wody kotłowej. Wynik w tych samych jednostkach co para (kg/h, t/h).

Procent odsalania w odniesieniu do pary: Cz / (Ck − Cz) × 100%.

Woda zasilająca to mieszanka powracającego kondensatu (prawie bez soli) i wody uzupełniającej. Dlatego Cz zależy mocno od odzysku kondensatu: im więcej kondensatu wraca, tym niższe zasolenie wody zasilającej i tym mniej trzeba odsalać.

Przewodność to wygodna miara zasolenia – mierzy ją sonda w kotle i prosty konduktometr w laboratorium kotłowni. Zależność przewodności i zasolenia omawiamy w artykule przewodność, TDS a twardość wody.

Przykład obliczeniowy – woda zmiękczona kontra odwrócona osmoza

Poniższe liczby to przykład obliczeniowy. Wartości dopuszczalne dla twojego kotła znajdziesz w jego instrukcji.

Wariant wody uzupełniającejCz wody zasilającejOdsalanie (% pary)Odsolina
Zmiękczona, 50% kondensatu350 µS/cm350 / (5 000 − 350) ≈ 7,5%ok. 150 kg/h
Zmiękczona, 20% kondensatu560 µS/cm≈ 12,6%ok. 250 kg/h
Po odwróconej osmozie (20 µS/cm), 50% kondensatu10 µS/cm≈ 0,2%ok. 4 kg/h

W praktyce przy wodzie z RO odsalanie nie spada aż tak nisko – o minimalnym odsalaniu decydują też chemikalia korekcyjne, krzemionka, alkaliczność i zalecenia producenta. Różnica rzędu wielkości pozostaje jednak realna. Metody demineralizacji porównujemy w artykule demineralizacja wody kotłowej – metody.

Ile ciepła ucieka z odsoliną

Odsolina to woda o temperaturze nasycenia przy ciśnieniu kotła – przy 10 bar to ok. 180 °C. Każdy kilogram odsoliny zabiera ciepło, które trzeba było dostarczyć, żeby podgrzać zimną wodę uzupełniającą do tej temperatury. W przybliżeniu to ok. 700 kJ na kilogram (różnica entalpii wody kotłowej i zimnej wody uzupełniającej).

Przykład obliczeniowy – strata ciepła

  • Odsolina 150 kg/h × ok. 700 kJ/kg ≈ 105 000 kJ/h ≈ 29 kW.
  • Przy 16 h pracy dziennie i 250 dniach: ok. 117 MWh ciepła rocznie.
  • Przy odsolinie 250 kg/h (mało kondensatu): ok. 49 kW, ok. 195 MWh rocznie.

Do tego dochodzi woda uzupełniająca, jej uzdatnianie i ścieki – każdy kilogram odsoliny trzeba zastąpić kilogramem uzdatnionej wody.

Te liczby pokazują, dlaczego w kotłowniach parowych opłaca się walczyć o kondensat, dobrą wodę uzupełniającą i odzysk ciepła z odsalania.

Odzysk ciepła z odsalania

Typowy układ odzysku składa się z dwóch elementów:

  1. Rozprężacz odsoliny – odsolina pod ciśnieniem kotła trafia do zbiornika o niższym ciśnieniu, gdzie część jej odparowuje (para rzutowa). Para rzutowa jest czysta i trafia zwykle do odgazowywacza lub zbiornika wody zasilającej.
  2. Wymiennik ciepła – pozostała gorąca woda z rozprężacza podgrzewa wodę uzupełniającą (np. za zmiękczaczem) w wymienniku płytowym lub rurowym, zanim zostanie spuszczona do kanalizacji.

Po odzysku odsolina ma znacznie niższą temperaturę, co jest ważne także ze względu na kanalizację – regulaminy i przepisy dotyczące wprowadzania ścieków przemysłowych zwykle ograniczają temperaturę ścieków (często do 35 °C). Zrzut gorącej odsoliny bez schłodzenia może naruszać warunki umowy z wodociągiem. Szerzej o ściekach z uzdatniania w artykule ścieki z regeneracji zmiękczacza – chlorki i przepisy.

Automatyczne odsalanie – sonda przewodności

Ręczne ustawienie zaworu odsalającego „na oko” prowadzi albo do zbyt dużego odsalania (strata ciepła i wody), albo do zbyt małego (zasolenie, pienienie). Standardem w nowoczesnych kotłowniach jest automatyka:

Automatyka odsalania reaguje na zmiany odzysku kondensatu i jakości wody uzupełniającej, więc odsala dokładnie tyle, ile trzeba – bez stałego nadzoru obsługi kotłowni.

Jak zmniejszyć odsalanie – pięć dźwigni

  1. Więcej kondensatu. Każdy procent kondensatu, który wraca do kotła, obniża zasolenie wody zasilającej. Sprawdź odwadniacze, nieszczelności i miejsca, gdzie kondensat jest spuszczany do kanalizacji.
  2. Lepsza woda uzupełniająca. Odwrócona osmoza za zmiękczaczem obniża zasolenie wody uzupełniającej kilkadziesiąt razy.
  3. Automatyka odsalania. Odsalanie według przewodności zamiast stałego otwarcia zaworu.
  4. Nastawa bliżej granicy. Jeżeli producent dopuszcza wyższą przewodność, a automatyka jest pewna, nastawa nie musi być „z dużym zapasem”.
  5. Odzysk ciepła. Nie zmniejsza ilości odsoliny, ale odzyskuje większość jej ciepła.

Zmiękczacz w kotłowni parowej – nadal niezbędny

Nawet przy odwróconej osmozie zmiękczacz zostaje w układzie jako stopień wstępny – chroni membrany przed kamieniem i pozwala im pracować z wyższym odzyskiem. W kotłowniach bez RO zmiękczacz jest jedynym zabezpieczeniem przed twardością wody uzupełniającej. W obu przypadkach przebicie twardości oznacza kamień w kotle, a kamień to strata energii i ryzyko przegrzania płomienicy – opisujemy to w artykule kamień kotłowy i straty energii.

Dlatego w kotłowni parowej standardem jest zmiękczacz dwukolumnowy, codzienna kontrola twardości (albo analizator online – patrz artykuł analizator twardości wody online) i zapas soli tabletkowanej na kilka tygodni pracy. Całość układu uzdatniania dla kotłów parowych omawiamy w tekście kotły parowe – uzdatnianie wody.

Najczęstsze błędy przy odsalaniu

  1. Zawór odsalający ustawiony raz na zawsze. Zmienia się odzysk kondensatu, sezon, obciążenie kotła, a odsalanie stoi w miejscu – raz za duże, raz za małe.
  2. Brudna sonda przewodności. Osad na elektrodzie zaniża odczyt, automatyka odsala za mało, a w kotle rośnie zasolenie. Sonda wymaga okresowego czyszczenia i porównania z pomiarem próbki.
  3. Pomiar próbki bez chłodnicy. Próbka pobrana „na gorąco” częściowo odparowuje i zawyża wynik – do poboru wody kotłowej służy chłodnica próbek.
  4. Odsolina prosto do kanalizacji. Gorąca woda niszczy rury z tworzyw i narusza warunki odprowadzania ścieków, a do tego wyrzuca się ciepło.
  5. Szukanie oszczędności w odsalaniu zamiast w kondensacie. Przymknięcie zaworu przy wysokim zasoleniu to ryzyko pienienia. Najpierw popraw powrót kondensatu i wodę uzupełniającą, potem koryguj nastawę.
  6. Pomijanie odmulania. Odsalanie nie usuwa szlamu z dna – bez odmulania osady narastają mimo poprawnej przewodności.

Odsalanie a koszt wody uzupełniającej i soli

Każdy kilogram odsoliny trzeba zastąpić kilogramem wody uzupełniającej, którą wcześniej uzdatniono. Przy wodzie zmiękczanej oznacza to także sól. W przykładzie wyżej odsolina 150 kg/h przez 4 000 godzin pracy w roku to 600 m³ wody uzupełniającej rocznie tylko na odsalanie. Przy twardości 18 °dH i przeliczniku 0,05 kg soli na m³ i °dH daje to ok. 540 kg soli rocznie – ponad pół palety, która „wylatuje” z odsoliną. Zmniejszenie odsalania obniża więc nie tylko stratę ciepła, ale też zużycie wody, soli i ilość ścieków. Ogólne sposoby ograniczania zużycia soli opisujemy w artykule jak obniżyć zużycie soli w firmie.

Lista kontrolna – odsalanie w kotłowni

  • Dopuszczalna przewodność wody kotłowej z instrukcji kotła wpisana w instrukcję kotłowni.
  • Nastawa automatyki odsalania i data ostatniego czyszczenia sondy.
  • Codzienny pomiar przewodności wody kotłowej z chłodnicy próbek i porównanie z odczytem sondy.
  • Bilans: ilość pary, wody uzupełniającej i kondensatu (wodomierze) – pozwala policzyć realny procent odsalania.
  • Działanie rozprężacza i wymiennika odzysku ciepła, temperatura ścieków za układem.
  • Program odmulania (czas i częstotliwość otwarć) zgodny z instrukcją.
  • Twardość wody za zmiękczaczem i przewodność za RO – zapisy w dzienniku.

Najczęstsze pytania

Jak obliczyć odsalanie kotła?

Z bilansu soli: odsolina równa się ilości pary pomnożonej przez przewodność wody zasilającej i podzielonej przez różnicę między dopuszczalną przewodnością wody kotłowej a przewodnością wody zasilającej.

Ile procent wynosi odsalanie kotła parowego?

Zależy od jakości wody zasilającej i odzysku kondensatu. Przy wodzie zmiękczonej i małym odzysku kondensatu bywa to kilka–kilkanaście procent pary, przy wodzie po odwróconej osmozie – zwykle poniżej jednego–dwóch procent.

Czym różni się odsalanie od odmulania kotła?

Odsalanie usuwa wodę o wysokim zasoleniu spod lustra wody i działa w sposób ciągły lub automatyczny. Odmulanie to krótkie, cykliczne spusty z dna kotła, które usuwają szlam i osady.

Czy odsolinę można odprowadzić prosto do kanalizacji?

Zwykle trzeba ją najpierw schłodzić, bo przepisy i regulaminy kanalizacji ograniczają temperaturę ścieków. Rozprężacz i wymiennik odzysku ciepła rozwiązują jednocześnie problem temperatury i strat energii.

Czy zmiękczanie wody zmniejsza odsalanie?

Nie bezpośrednio – zmiękczacz usuwa twardość, ale nie zmniejsza ilości soli w wodzie. Odsalanie zmniejsza odwrócona osmoza, demineralizacja i większy odzysk kondensatu. Zmiękczacz chroni przed kamieniem i jest stopniem wstępnym przed RO.

Jaka przewodność wody kotłowej jest dopuszczalna?

Zależy od ciśnienia, typu kotła i rodzaju wody zasilającej. Wartość podaje producent kotła, często z powołaniem na normę dla wody kotłowej, np. PN-EN 12953-10 dla kotłów płomienicowych. Nastawę automatyki ustawia się nieco poniżej tej granicy.