Pompa ciepła w obiekcie komercyjnym – jaka woda do CWU, obiegu i studni

Opublikowano · 9 min czytania · Redakcja paletasoli.pl

W obiekcie komercyjnym z pompą ciepła twardość wody liczy się w trzech miejscach: w przygotowaniu ciepłej wody użytkowej (wężownice i wymienniki zasobników, grzałki do przegrzewu), w napełnianiu obiegu grzewczego oraz – w układach woda-woda – w wymienniku dolnego źródła zasilanym ze studni. Najwięcej kamienia powstaje w części CWU, bo tam płynie stale świeża, twarda woda podgrzewana do 55–60 °C, a okresowo do 70 °C i więcej przy dezynfekcji termicznej. Zmiękczacz na wodzie zimnej przed przygotowaniem CWU chroni wymienniki i utrzymuje sprawność pompy ciepła; obieg grzewczy napełnia się zgodnie z wytycznymi producenta, a wody ze studni w układzie otwartym nie zmiękcza się, tylko oddziela wymiennikiem pośrednim.

Dlaczego kamień jest dla pompy ciepła groźniejszy niż dla kotła

Pompa ciepła pracuje z małą różnicą temperatur między czynnikiem a wodą. Żeby przekazać ciepło przy niskiej temperaturze zasilania, potrzebuje dużej powierzchni wymiany – stąd duże wężownice w zasobnikach CWU i wymienniki płytowe. Warstwa kamienia na tej powierzchni działa jak izolacja: aby podgrzać wodę do zadanej temperatury, pompa musi podnieść temperaturę skraplania. Każdy stopień wyżej obniża współczynnik efektywności (COP). Kocioł gazowy z temperaturą spalin rzędu setek stopni „przepchnie” ciepło przez kamień łatwiej – pompa ciepła traci na tym wyraźniej.

Drugi efekt to grzałki elektryczne. Gdy pompa nie dogrzewa wody (bo wymiennik jest zarośnięty), częściej włącza się grzałka wspomagająca – zużycie energii rośnie, a grzałka obrasta kamieniem jeszcze szybciej. O ogólnym związku kamienia ze stratami energii piszemy w artykule kamień kotłowy i straty energii.

Ciepła woda użytkowa w obiekcie z pompą ciepła

W hotelach, domach opieki, internatach czy halach sportowych ciepła woda to często większość zapotrzebowania na ciepło w lecie. Typowe układy:

Węglan wapnia wytrąca się tym szybciej, im wyższa temperatura i im twardsza woda. Przy wodzie powyżej ok. 15 °dH wielu producentów zasobników i stacji świeżej wody zaleca zmiękczanie albo inne zabezpieczenie przed kamieniem – dokładny próg podaje dokumentacja konkretnego urządzenia. O czyszczeniu zarośniętych wymienników płytowych piszemy w tekście wymiennik płytowy – kamień i czyszczenie.

Przegrzew antylegionellowy a kamień

W obiektach, gdzie przepisy lub wewnętrzne procedury wymagają dezynfekcji termicznej instalacji ciepłej wody, woda okresowo jest podgrzewana do co najmniej 70 °C. Pompa ciepła zwykle tego nie robi sama – pracuje grzałka lub kocioł szczytowy. Ten krótki okres wysokiej temperatury powoduje intensywne wytrącanie kamienia, szczególnie w strefie grzałki i w dolnej części zasobnika.

Zmiękczona woda nie usuwa ryzyka Legionelli – o to dbają temperatura, cyrkulacja i dezynfekcja – ale sprawia, że przegrzewy nie zarastają instalacji kamieniem. Przepisy i dobre praktyki dotyczące przegrzewu opisaliśmy w artykule dezynfekcja termiczna instalacji CWU, a zależność między zmiękczaczem a Legionellą – w tekście Legionella a zmiękczacz wody.

Woda w obiegu grzewczym pompy ciepła

Obieg grzewczy to układ zamknięty – woda krąży w nim latami i uzupełnia się ją tylko przy ubytkach. Kamień powstaje tu głównie z wody napełniającej i uzupełniającej. Wymagania określa producent pompy ciepła, często z powołaniem na wytyczne VDI 2035: twardość wody napełniającej zależna od pojemności instalacji i mocy, przewodność, pH, zawartość tlenu.

W instalacjach z pompą ciepła spotyka się trzy podejścia:

Szczegółowe porównanie znajdziesz w artykule jaka woda do instalacji CO – zmiękczona czy demineralizowana. Warto też pamiętać, że od jakości wody w obiegu może zależeć gwarancja urządzenia – piszemy o tym w tekście gwarancja kotła a jakość wody.

Pompa ciepła woda-woda – studnia jako dolne źródło

W układzie woda-woda pompa pobiera ciepło z wody gruntowej: studnia czerpalna, wymiennik, studnia zrzutowa. Woda podziemna bywa twarda i zawiera żelazo oraz mangan. Ze względu na duże przepływy (kilka m³/h na każde kilkadziesiąt kW) i fakt, że woda wraca do gruntu, nie zmiękcza się jej. Stosuje się inne zabezpieczenia:

Twarda woda studzienna przy niewielkim schłodzeniu (o kilka stopni) rzadko wytrąca kamień w wymienniku, bo temperatura spada, a nie rośnie. Problemem są raczej żelazo, mangan i osady biologiczne.

Dobór zmiękczacza do części CWU – przykład obliczeniowy

Przykład: hotel 80 pokoi, CWU z kaskady pomp ciepła

  • Zużycie ciepłej wody: przyjęto ok. 8 m³ na dobę (średnio w roku).
  • Twardość wody wodociągowej: 18 °dH, zmiękczanie do ok. 5 °dH (zawór mieszający), czyli usuwamy 13 °dH.
  • Sól: 8 m³ × 13 °dH × 0,05 kg ≈ 5,2 kg na dobę.
  • Rocznie: ok. 1,9 t soli, czyli 2 palety.

Zmiękczacz montuje się na zimnej wodzie zasilającej przygotowanie CWU (i ewentualnie na linii do kuchni i pralni). Wody do picia w kranach i do zraszania terenów zieleni zmiękczać nie trzeba.

Szczegóły doboru wielkości urządzenia i przepływu szczytowego omawiamy w artykule dobór zmiękczacza dla obiektu.

Inne metody ochrony przed kamieniem – co działa w obiekcie

Oprócz zmiękczacza jonowymiennego w obiektach z pompą ciepła spotyka się kilka innych rozwiązań. Warto znać ich ograniczenia, zanim zastąpisz nimi zmiękczanie.

MetodaJak działaOgraniczenia
Zmiękczacz jonowymiennyusuwa wapń i magnez, zastępując je sodemwymaga soli, wody na regenerację i kontroli twardości
Dozowanie polifosfatówstabilizuje twardość, opóźnia wytrącanie kamieniaskuteczność spada w wyższych temperaturach, potrzebna kontrola dawki i dopuszczenie do wody pitnej
Urządzenia magnetyczne i elektronicznemają zmieniać strukturę kryształów kamieniaskuteczność dyskusyjna i trudna do zweryfikowania, producenci kotłów i zasobników zwykle ich nie uznają w wymaganiach
Stacje TAC (krystalizacja wspomagana)przekształcają twardość w mikrokryształy, które nie przywierająwoda zachowuje twardość, mniejsza dokumentacja skuteczności przy wysokich temperaturach przegrzewu
Regularne odkamienianie chemiczneusuwa kamień po fakcieprzestoje, koszt serwisu, sprawność spada między czyszczeniami

Przy doborze metody kieruj się wymaganiami producenta zasobnika i wymienników – to one decydują o gwarancji. Niezależnie od wybranej metody skuteczność sprawdzaj pomiarami – jak to robić przy zmiękczaczu, opisaliśmy w artykule o kontroli pracy zmiękczacza w firmie.

Najczęstsze błędy przy pompach ciepła w obiektach

  1. Zmiękczacz pominięty w projekcie modernizacji. Stary kocioł radził sobie z twardą wodą, nowa pompa ciepła z wymiennikiem płytowym zarasta w ciągu sezonu.
  2. Zmiękczanie do zera całej wody w budynku. Woda w kranach do picia nie musi być zmiękczana – wystarczy linia CWU, kuchnia, pralnia.
  3. Napełnienie obiegu grzewczego wodą z sieci „na szybko”. Po wymianie źródła ciepła instalację warto przepłukać i napełnić wodą zgodną z wymaganiami producenta pompy.
  4. Brak kontroli pracy grzałek. Rosnący udział grzałki w podgrzewaniu CWU to często pierwszy sygnał zarośniętego wymiennika.
  5. Brak zapasu soli w sezonie. Zmiękczacz z pustym zbiornikiem solanki przepuszcza twardą wodę – kamień narasta po cichu.

Kto w obiekcie odpowiada za wodę przy pompie ciepła

W modernizowanych obiektach odpowiedzialność za jakość wody łatwo się rozmywa: instalator pompy ciepła odpowiada za źródło ciepła, firma od zmiękczacza – za uzdatnianie, a administrator – za codzienną eksploatację. Żeby uniknąć sytuacji, w której nikt nie dosypuje soli ani nie sprawdza twardości, ustal na piśmie:

W większych obiektach te obowiązki dobrze jest wpisać do umowy serwisowej – wzór zakresu znajdziesz w artykule o umowie serwisowej zmiękczacza.

Lista kontrolna przy modernizacji obiektu na pompę ciepła

  • Twardość i przewodność wody zasilającej – aktualne dane z wodociągu albo własne badanie.
  • Wymagania producenta pompy ciepła, zasobników i stacji świeżej wody co do jakości wody (CWU i obieg grzewczy).
  • Czy w układzie są wymienniki płytowe lutowane (wrażliwe na kamień) – jeśli tak, zmiękczanie CWU jest zwykle uzasadnione.
  • Jak często i do jakiej temperatury robiony jest przegrzew antylegionellowy.
  • Miejsce na zmiękczacz i zapas soli (sucho, blisko kotłowni), odpływ do kanalizacji na popłuczyny.
  • Woda napełniająca obieg grzewczy – zmiękczona czy demineralizowana, wpis w książce instalacji.
  • Przy układzie woda-woda: wyniki badania wody studziennej, wymiennik pośredni, filtr, plan płukania.

Koszty: zmiękczanie kontra spadek efektywności

Koszt pracy zmiękczacza dla części CWU w średnim obiekcie to kilkaset kilogramów do kilku ton soli rocznie oraz woda na regenerację. Po drugiej stronie stoi energia elektryczna. Nawet niewielka utrata COP w układzie, który przez cały rok przygotowuje ciepłą wodę, przekłada się na zauważalny wzrost rachunku za prąd, a do tego dochodzi czyszczenie wymienników, wymiana grzałek i ryzyko przestojów. Rachunek dla twojego obiektu najłatwiej zrobić, porównując zużycie energii na podgrzanie 1 m³ CWU przed czyszczeniem wymienników i po nim. Przeliczenie kosztu soli na metr sześcienny znajdziesz w tekście koszt zmiękczania 1 m³ wody.

Najczęstsze pytania

Czy pompa ciepła potrzebuje zmiękczacza wody?

Sama pompa nie, ale przygotowanie ciepłej wody użytkowej przy twardej wodzie – zwykle tak. Kamień na wężownicy lub wymienniku CWU obniża efektywność pompy i zwiększa pracę grzałek.

Jaką wodą napełnić instalację z pompą ciepła?

Taką, jaką wskazuje producent pompy ciepła – zwykle zmiękczoną lub demineralizowaną, z parametrami podanymi w instrukcji. Napełnianie wodą surową dopuszcza się tylko w limitach producenta.

Czy kamień obniża COP pompy ciepła?

Tak. Kamień utrudnia wymianę ciepła, więc pompa musi pracować z wyższą temperaturą skraplania, co obniża COP. Efekt rośnie wraz z grubością osadu.

Czy wodę ze studni do pompy woda-woda trzeba zmiękczać?

Zazwyczaj nie, bo przepływy są duże, a woda wraca do gruntu. Stosuje się wymiennik pośredni, filtr i szczelny układ, a parametry wody sprawdza się przed projektem.

Jak często czyścić wymiennik CWU przy pompie ciepła?

Zależy to od twardości wody i temperatury pracy. Bez zmiękczania przy twardej wodzie bywa to nawet raz w roku; ze zmiękczaniem – znacznie rzadziej. Kontroluj spadek mocy i temperatury na wylocie.

Czy zmiękczona woda szkodzi pompie ciepła lub zasobnikowi?

Nie, o ile instalacja jest wykonana z materiałów dopuszczonych do wody użytkowej, a twardość ustawiona zgodnie z zaleceniami producenta. Wiele obiektów zostawia kilka °dH twardości resztkowej zaworem mieszającym.