Browar rzemieślniczy – zmiękczanie wody do kotła, CIP i chłodzenia

Opublikowano · 9 min czytania · Redakcja paletasoli.pl

W browarze rzemieślniczym zmiękczacz jonowymienny pracuje przy kotle parowym, wymienniku do chłodzenia brzeczki, pasteryzatorze, myjce do kegów i butelek oraz w obiegach CIP, ale nie nadaje się do przygotowania wody do zacierania. Do warzenia piwa potrzebny jest określony profil jonowy, a zmiękczanie sodowe usuwa wapń, zostawiając w wodzie wodorowęglany i dodając sód. Rozsądny układ w małym browarze to osobna gałąź wody technologicznej zmiękczanej oraz gałąź wody do warzenia: z wodociągu, po filtracji węglowej albo po osmozie z dodaniem soli mineralnych.

Cztery rodzaje wody w browarze

Browar zużywa na litr piwa kilka litrów wody, z czego większość nie trafia do piwa. Dla uzdatniania trzeba rozdzielić kilka strumieni, bo każdy ma inne wymagania.

  1. Woda do zacierania i wysładzania. Staje się składnikiem piwa, więc jej skład wpływa na smak, pH zacieru i pracę enzymów. Zwykle podlega filtracji węglowej (usuwa chlor), a jeśli skład jest niekorzystny, osmozie i remineralizacji.
  2. Woda do rozcieńczania piwa. Przy warzeniu wysokoekstraktowym piwo rozcieńcza się odtlenioną wodą; wymagania są ostre (niska zawartość tlenu, bez zapachów).
  3. Woda technologiczna do chłodzenia i podgrzewania. Wymiennik do chłodzenia brzeczki, glikol, kocioł, pasteryzator. To tutaj działa zmiękczacz.
  4. Woda do mycia i płukania. Mycie zbiorników fermentacyjnych, linii, kegów, butelek. Miękka woda poprawia działanie środków myjących i zmniejsza osady.

W artykule o zakładach spożywczych opisano ogólne zasady uzdatniania wody w zakładzie spożywczym. Tutaj skupiamy się na tym, co jest swoiste dla małego browaru: skali, nierównym zużyciu i wrażliwości piwa na profil wody.

Dlaczego zmiękczacz nie jest do warzenia

Piwowarzy opisują wodę liczbami: stężeniem wapnia, magnezu, sodu, chlorków, siarczanów oraz alkalicznością (zawartością wodorowęglanów). Po zmiękczeniu w zmiękczaczu jonowymiennym zmieniają się tylko dwa z nich: wapń i magnez znikają, a sód rośnie. Alkaliczność, czyli wodorowęglany, zostaje bez zmian. Taka woda ma więc niewłaściwy profil dla większości stylów piwa:

Optymalne pH zacieru jest zwykle w okolicach 5,2–5,6, co potwierdza literatura piwowarska, a osiągnięcie go wymaga kontroli alkaliczności i wapnia. Dlatego do zacierania stosuje się wodę po osmozie odwróconej lub inne metody dekarbonizacji z późniejszym dodaniem soli mineralnych w kontrolowanych ilościach. Wyjaśnia to także różnicę między metodami opisaną w artykule o zmiękczaniu i demineralizacji dla firm oraz w tekście o odwróconej osmozie przemysłowej.

Wniosek dla małego browaru: zmiękczacz jonowymienny jest narzędziem do ochrony urządzeń, nie do kształtowania smaku piwa. Wodę do warzenia traktuj osobno, a wynik zacieru weryfikuj miernikiem pH, nie tylko liczbami z analizy.

Kocioł parowy i woda technologiczna w browarze

Wiele małych browarów ma elektryczny lub gazowy generator pary, który ogrzewa kocioł warzelny, kadź zacierną i wodę do mycia. Para jest tu tylko nośnikiem ciepła, więc w sposób pośredni nie styka się z piwem; w takiej instalacji wymagana jest woda kotłowa spełniająca wymagania producenta urządzenia, tak samo jak w innych zakładach. Kamień w generatorze pary i w wężownicy ogrzewającej kadź obniża sprawność i zwiększa zużycie energii, a w skrajnych przypadkach prowadzi do uszkodzenia elementu grzejnego. Mechanizm opisaliśmy w artykule o stratach energii przez kamień kotłowy, a wymagania dla wody kotłowej w tekście co to jest woda kotłowa.

W małym browarze zużycie wody uzupełniającej generator jest niewielkie, dlatego często wystarcza mały zmiękczacz jednokolumnowy z automatyczną regeneracją. Przykład obliczeniowy (założenia): browar uzupełnia kocioł i obiegi 2 m³ wody na dobę, twardość wynosi 18 °dH, zużycie soli to 2 × 18 × 0,05 = 1,8 kg na dobę, czyli około 650 kg rocznie. To mniej niż jedna paleta na rok, więc zakup soli jest tu drugorzędny wobec niezawodności urządzenia. Jeśli kocioł jest elektrodowy, wymagania co do przewodności wody są inne; piszemy o tym w artykule o kotle elektrodowym.

Chłodzenie brzeczki i obieg glikolu

Po warzeniu brzeczka musi szybko spaść do temperatury fermentacji. Używa się do tego wymiennika płytowego, w którym brzeczka oddaje ciepło wodzie chłodzącej. Woda wychodzi z wymiennika ciepła i często trafia do zbiornika, z którego korzysta się ponownie do mycia lub następnego warzenia. Kamień w wymienniku zmniejsza jego wydajność, wydłuża chłodzenie i zwiększa ryzyko zakażenia. Dlatego zmiękczona woda w tym obiegu ma sens, a czyszczenie wymiennika w obiegu zamkniętym powinno być częścią rutyny po każdym warzeniu. Zasady czyszczenia wymienników omawia artykuł o kamieniu w wymienniku płytowym.

Glikol w agregatach chłodniczych fermentorów to osobny obieg zamknięty, napełniany roztworem glikolu z wodą. Do przygotowania takiego roztworu zwykle używa się wody o niskiej twardości i niskiej zawartości chlorków, bo chlorki przyspieszają korozję. W takim przypadku sprawdź zalecenie producenta glikolu; często wymagana jest woda zdemineralizowana lub po osmozie, a nie zmiękczona. Wyjaśnia to artykuł o korozji a zmiękczonej wodzie.

CIP, myjka do kegów i butelek

Higiena w browarze to czyszczenie w miejscu (CIP): obieg roztworu zasadowego (często wodorotlenek sodu), płukanie, obieg kwasu (azotowy lub nadtlenooctowy), płukanie końcowe i dezynfekcja. Twarda woda zwiększa zużycie środków myjących i zostawia kamień na ściankach zbiorników oraz kegów. Zmiękczona woda zmniejsza osady, więc dawki środków można zwykle ograniczyć, choć dokładna oszczędność zależy od produktu; czytaj kartę techniczną. Woda do płukania końcowego powinna mieć jakość wody pitnej, a w niektórych browarach, które chcą mieć pełną kontrolę, jest dodatkowo filtrowana lub poddawana działaniu lampy UV; zasady opisuje artykuł o lampie UV w obiekcie.

Myjki do kegów i butelek to maszyny z podgrzewaczami i dyszami. Kamień w dyszach daje nierówne mycie, a w podgrzewaczach zmniejsza sprawność. Zmiękczona woda dla tych maszyn jest uzasadnioną inwestycją, zwłaszcza gdy browar uruchamia je codziennie.

Pasteryzacja i woda w obiegu pasteryzatora

Pasteryzator tunelowy i przepływowy (flash) ogrzewa piwo do temperatury potrzebnej do inaktywacji drobnoustrojów, a następnie je schładza. Woda w obiegu tunelu krąży długo, jest podgrzewana i parowana, więc jakość tej wody decyduje o osadach i rozwoju bakterii. Typowe środki to zmiękczona woda uzupełniająca i dozowanie preparatów przeciw osadom i drobnoustrojom, według wskazań producenta pasteryzatora. Białe zacieki na szkle butelek i puszek to charakterystyczny objaw twardej wody w obiegu; zmiękczanie zmniejsza ten efekt, choć nie zastępuje czyszczenia obiegu.

Dobór zmiękczacza do małego browaru

Zużycie wody w browarze rzemieślniczym jest nierówne: dni warzenia i pakowania są intensywne, a pozostałe spokojne. Przy doborze zmiękczacza pomaga zestawienie odczytów z kilku tygodni.

OdbiórWoda zmiękczonaAlternatywa
Zacieranie, wysładzanieNieFiltr węglowy lub osmoza z remineralizacją
Rozcieńczanie piwaNieWoda odtleniona, po osmozie
Generator pary, kociołTakWg producenta kotła
Wymiennik, chłodzenie brzeczkiTakCzyszczenie chemiczne okresowe
PasteryzatorZwykle takŚrodki przeciw osadom
CIP, myjka kegówTakDobór chemii do twardości
Glikol w agregacieNieWoda po osmozie wg producenta glikolu

Do wyboru urządzenia przydaje się metoda z artykułu o doborze zmiękczacza dla obiektu. Na małą skalę zwykle wystarczy zmiękczacz jednokolumnowy z zaworem objętościowym i zbiornikiem solanki 100–200 l; jeśli browar pracuje non stop, rozważ układ duplex (zmiękczacz duplex). Woda do zacierania powinna mieć własny filtr węglowy i, w razie potrzeby, osmozę, a rozdzielenie gałęzi na wejściu do browaru ułatwia kontrolę i serwis.

Jak poznać wodę, zanim zaplanujesz stację

Pierwszym krokiem jest pełna analiza wody wodociągowej lub ze studni. Sieciowe wodociągi publikują średnie wyniki dla stref zasilania, ale browar powinien mieć własne badanie z punktu poboru, bo woda w instalacji budynku bywa inna niż na wyjściu ze stacji uzdatniania. Zakres, o który warto poprosić laboratorium: twardość ogólna, wapń, magnez, sód, chlorki, siarczany, alkaliczność ogólna (wodorowęglany), pH, przewodność, żelazo i mangan, a także zawartość chloru wolnego i związanego. Chlor i chloraminy łączą się z fenolami z zacieru, tworząc chlorofenole o aptecznym posmaku, dlatego filtr węglowy na wodzie do warzenia to standard.

Z wyniku odczytujesz trzy decyzje. Po pierwsze, czy woda wodociągowa nadaje się do warzenia w ogóle: przy niskiej alkaliczności często wystarczy filtracja węglowa i korekta wapnia, przy wysokiej konieczna jest osmoza lub dekarbonizacja. Po drugie, ile wody trzeba zmiękczać do celów technicznych. Po trzecie, czy w wodzie jest żelazo lub mangan, które trzeba usunąć przed zmiękczaczem, bo zablokują złoże; piszemy o tym w tekście o odżelaziaczu przemysłowym. Interpretację twardości i jednostek, których używają wodociągi i laboratoria, uzupełnia artykuł o przewodności i TDS a twardości.

Wyniki zapisz i powtarzaj badanie raz do roku, a także po każdej zmianie źródła zasilania (przełączenie ujęcia przez wodociąg potrafi zmienić twardość o kilka stopni). Piwowar, który zna skład wody, szybciej znajdzie przyczynę, gdy ta sama receptura daje inne piwo w lecie i w zimie.

Jak ustawić regenerację w dniach warzenia

Najintensywniejszy pobór wody miękkiej przypada na dni warzenia i mycia po warzeniu. Regenerację zmiękczacza ustaw na noc przed warzeniem, kiedy złoże wystartuje w pełni nasycone, i sprawdź ręcznie twardość za urządzeniem rano. Przy zmiękczaczu o sterowaniu czasowym nadwyżka żywicy zabezpiecza przed zmianą zużycia; przy sterowaniu objętościowym zawór sam liczy litry. Wyboru sposobu sterowania dotyczy artykuł o regeneracji zmiękczacza przemysłowego.

Ścieki i regeneracja zmiękczacza

Ścieki browarnicze mają wysokie obciążenie organiczne (wywar, osady drożdży, ług z CIP), co zwykle wymaga uzgodnień z odbiorcą ścieków. Regeneracja zmiękczacza dodaje chlorki, ale przy małym browarze jest to niewielki strumień. Mimo to sprawdź w umowie na odprowadzanie ścieków dopuszczalne stężenie chlorków; zasady opisano w artykule o ściekach z regeneracji zmiękczacza. Solanka z regeneracji nie powinna trafiać do zbiornika z drożdżami ani do obiegu technologicznego.

Typowe błędy w małych browarach

Najczęstsze pytania

Czy w browarze można używać zmiękczonej wody do zacierania?

Nie jest to zalecane. Zmiękczacz usuwa wapń i dodaje sód, ale nie usuwa wodorowęglanów, więc pH zacieru rośnie. Do warzenia stosuje się osmozę z remineralizacją albo wodę o dobranym profilu.

Do czego w browarze rzemieślniczym służy zmiękczacz?

Do ochrony kotła lub generatora pary, wymiennika, pasteryzatora, myjek i obiegów CIP przed kamieniem. Nie służy do kształtowania smaku piwa.

Jaka woda jest potrzebna do glikolu w agregacie chłodniczym?

Zwykle woda o niskiej twardości i niskiej zawartości chlorków, często po osmozie. Dokładne wymagania podaje producent glikolu lub agregatu.

Ile soli zużywa mały browar?

Szacunkowo 0,05 kg na 1 m³ wody i 1 °dH usuwanej twardości. Przy 2 m³ zmiękczanej wody na dobę i 18 °dH to około 1,8 kg dziennie, czyli mniej niż jedna paleta w ciągu roku.

Czy zmiękczona woda poprawia działanie środków myjących?

Zwykle tak, bo wapń i magnez nie wiążą części detergentu. Zakres poprawy zależy od produktu; sprawdź kartę techniczną środka.

Czy browar potrzebuje osmozy?

Do zacierania często tak, jeśli woda wodociągowa ma wysoką alkaliczność lub nietypowy profil. Osmoza daje wodę o niskiej mineralizacji, którą następnie uzupełnia się solami do wymaganego profilu.