Woda zmiękczona w piekarni – piece z zaparowaniem, garownie, ciasto

Opublikowano · 9 min czytania · Redakcja paletasoli.pl

Woda zmiękczona w piekarni jest potrzebna przede wszystkim jako woda techniczna: do zaparowania pieców, nawilżania garowni, myjek do skrzynek i blach oraz ciepłej wody. Wody technologicznej, którą dodaje się do ciasta, zwykle się nie zmiękcza – wapń i magnez wzmacniają gluten i wspierają fermentację, a bardzo miękka woda daje ciasto lepkie i rozlewające się. Dlatego dobrze zaprojektowana piekarnia ma dwie oddzielne linie wody. Poniżej opisujemy, jak je rozdzielić, jaką twardość ustawić i ile soli tabletkowanej zużywa typowy zakład.

Woda technologiczna a woda techniczna – podstawowy podział

Woda technologiczna (do ciasta)Woda techniczna
ZastosowanieSkładnik ciasta, rozczynów, zaczynów; woda do schładzaczy i dozowników wodyZaparowanie pieców, nawilżacze garowni i komór, myjki, CWU, kotły parowe
Wymaganie podstawoweWoda przeznaczona do spożycia przez ludziOchrona urządzeń przed kamieniem – zgodnie z DTR producenta
Zmiękczanie sodoweZwykle nie – zmienia właściwości ciasta i dodaje sódTak, zwykle z twardością resztkową wg producenta lub do 0 °dH dla myjek
Typowe uzdatnianieFiltracja, ewentualnie schładzanie i dozowanie; przy wodzie bardzo twardej lub ze studni – decyzja technologaZmiękczacz jonowymienny regenerowany solą, filtry przy piecach wg producenta

W praktyce oznacza to, że zmiękczacz montuje się na gałęzi wody technicznej, a dozownik wody do miesiarek pobiera wodę sprzed zmiękczacza. Jeśli dziś cała piekarnia jest zasilana z jednego zmiękczacza, warto sprawdzić, czy nie odbija się to na jakości ciasta.

Dlaczego do ciasta nie daje się wody zmiękczonej

Minerały wody wpływają na strukturę glutenu i pracę drożdży. Materiały referencyjne King Arthur Baking dla piekarzy zawodowych podają, że:

Zmiękczacz jonowymienny zamienia wapń i magnez na sód. Ciasto traci więc minerały wzmacniające gluten, a zyskuje dodatkowy sód – przy zmiękczeniu z 20 do 0 °dH to ok. 164 mg sodu na litr wody (ok. 8,2 mg/l na każdy usunięty °dH). Dla receptury z dużą ilością wody to zmiana, której technolog nie zakładał.

W większości polskich miast woda wodociągowa ma twardość umiarkowaną lub dość wysoką i może być używana do ciasta bez zmiękczania. Gdy woda jest bardzo twarda albo pochodzi ze studni (żelazo, mangan, zmienny skład), decyzję o uzdatnianiu wody technologicznej podejmuje technolog razem z dostawcą urządzeń – czasem lepszym rozwiązaniem jest częściowe obniżenie twardości lub mieszanie, a nie pełne zmiękczanie.

Które urządzenia w piekarni niszczy kamień

UrządzenieCo robi kamieńSkutek
Wytwornice pary pieców (zaparowanie)Osad na elementach odparowujących, w dyszach i zaworachSłabsze lub nierówne zaparowanie: matowa skórka, gorszy wypiek, dłuższe nagrzewanie
Nawilżacze garowni i komór fermentacyjnychKamień na grzałkach i w dyszach, biały pył przy nawilżaczach rozpylającychNiestabilna wilgotność, wysychanie powierzchni kęsów
Myjki do skrzynek, blach, formKamień na grzałkach i dyszach, zacieki na blachachWięcej chemii, gorszy efekt mycia, awarie
Podgrzewacze CWUZarastanie wymiennikówWyższe koszty energii
Schładzacze i dozowniki wodyOsady w zaworach i wymiennikachNiedokładne dozowanie (dotyczy wody technologicznej – tu zamiast zmiękczania stosuje się serwis i filtrację)

Najdroższe w skutkach są problemy z zaparowaniem: piec działa, ale pieczywo wychodzi z matową, popękaną skórką i trudno od razu skojarzyć to z wodą.

Jaka twardość wody do zaparowania i nawilżania

Producenci pieców i komór podają różne wartości – nie ma jednego uniwersalnego progu. W dokumentacji urządzeń parowych spotyka się zarówno wymagania podłączenia zmiękczacza powyżej określonej twardości, jak i zalecenie zachowania twardości resztkowej w przedziale kilku °dH, z regulacją przez zawór mieszający. Niektórzy producenci urządzeń parowych odradzają wodę całkowicie zdemineralizowaną. Typowe podejście w piekarni:

OdbiornikTypowe ustawienie
Zaparowanie pieców wsadowych, obrotowych, tunelowychwg DTR pieca; często woda zmiękczona z twardością resztkową kilku °dH
Nawilżacze garowniwg DTR; nawilżacze rozpylające mogą wymagać wody demineralizowanej (inaczej osiada biały pył)
Myjki do skrzynek i blachwoda zmiękczona, blisko 0 °dH lub wg DTR
CWUwoda zmiękczona do kilku °dH
Woda do ciastawoda pitna, bez zmiękczania sodowego

Zestawienie zalecanych twardości dla różnych urządzeń znajdziesz w artykule twardość resztkowa dla urządzeń.

Ile soli zużywa piekarnia – przykład obliczeniowy

Sól [kg/rok] = 0,05 × woda zmiękczana [m³/rok] × twardość do usunięcia [°dH]

Przelicznik 0,05 kg na 1 m³ i 1 °dH: ok. 0,02 kg NaCl stechiometrycznie × nadmiar regeneracyjny 2–3 (zakres praktyczny 0,04–0,06).

Założenia (piekarnia rzemieślnicza z kilkoma piecami i myjką; wartości przyjęte orientacyjnie – podstaw własne odczyty wodomierzy):

GałąźObliczenieSól rocznie
Zaparowanie, nawilżanie, CWU0,05 × (1,2 × 360) × 19ok. 410 kg
Myjka0,05 × (1,5 × 360) × 24ok. 650 kg
Razemok. 1 060 kg ≈ 1,1 palety

Dla takiej piekarni jedna paleta (54 worki po 18 kg) starcza na ok. 11 miesięcy. Większy zakład z linią tunelową, kilkoma myjkami i kotłem parowym może zużywać kilka palet rocznie; sieć piekarni z centralnym zakupem – odpowiednio więcej. Przy wyższych ilościach obowiązują rabaty 2% od 3 palet i 4% od 6 palet. Więcej przykładów obliczeń znajdziesz w artykule ile soli zużywa zmiękczacz wody.

Ilości wody na zaparowanie rzadko są podawane wprost – zależą od programu wypieku, liczby wsadów i typu pieca. Najprościej zamontować wodomierz na gałęzi wody technicznej i odczytywać go codziennie przez dwa–trzy tygodnie typowej produkcji, a potem przeliczyć wynik na rok, uwzględniając okresy świąteczne z większą liczbą wypieków.

Zwróć uwagę, że myjka odpowiada tu za ponad połowę zużycia soli, choć wydaje się urządzeniem pomocniczym. Jeśli myjka ma własny zmiękczacz albo możliwość odzysku wody płuczącej, bilans soli się zmienia.

Piekarnia na wodzie ze studni

Wiele piekarni poza dużymi miastami korzysta z własnego ujęcia. Woda studzienna bywa bardzo twarda, często zawiera żelazo i mangan, a jej skład może się zmieniać sezonowo. Dla piekarni oznacza to trzy osobne zadania:

  1. Jakość wody do spożycia. Woda do ciasta musi spełniać wymagania dla wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Przy własnym ujęciu to po stronie zakładu – badania wody, ewentualna dezynfekcja, odżelazianie i odmanganianie.
  2. Ochrona urządzeń. Żelazo i mangan trzeba usunąć przed zmiękczaczem, bo zanieczyszczają złoże jonowymienne i skracają jego żywotność. Kolejność stacji: filtr mechaniczny → odżelaziacz/odmanganiacz → zmiękczacz na gałęzi wody technicznej.
  3. Stabilna twardość wody technologicznej. Jeśli twardość wody ze studni przekracza zakres, przy którym technolog uzyskuje powtarzalne ciasto, możliwe jest częściowe obniżenie twardości (np. przez mieszanie wody zmiękczonej z surową w ustalonej proporcji). To decyzja technologiczna, którą warto potwierdzić próbnymi wypiekami.

Przy wodzie studziennej sprawdzaj twardość częściej niż przy wodociągowej – zmiana składu wody zmienia zarówno zużycie soli, jak i zachowanie ciasta.

Większe zakłady: kotły parowe i dobór zmiękczacza

Zakłady piekarnicze z piecami tunelowymi lub termoolejowymi, liniami do bułek i kotłami parowymi mają większe i bardziej wymagające zużycie wody technicznej. Kocioł parowy potrzebuje wody zmiękczonej praktycznie do zera, kontrolowanej codziennie testem o odpowiednim zakresie – szczegóły w artykule kotły parowe – uzdatnianie wody.

Przy doborze zmiękczacza dla piekarni weź pod uwagę nocny szczyt poboru (start pieców, zaparowanie, myjki pracujące jednocześnie), a nie średnią dobową. Gdy przerwa w dostawie wody miękkiej jest niedopuszczalna, sprawdza się układ dwukolumnowy – opisujemy go w artykule zmiękczacz przemysłowy duplex.

Zapas soli w piekarni – organizacja i higiena

Paleta tabletek NovaSalz (99,5% NaCl, zgodnych z PN-EN 973) kosztuje 1 089 zł netto z dostawą. Zasady przechowywania większych ilości opisuje artykuł jak przechowywać sól tabletkowaną.

Kontrola zmiękczacza w piekarni

CzęstotliwośćCzynność
Co tydzieńTwardość za zmiękczaczem i za zaworem mieszającym (test kropelkowy), poziom soli, odczyt wodomierza
Co miesiącPorównanie zużycia soli z obliczeniem, ocena zaparowania (wygląd skórki, czas odparowania)
Wg DTR piecówOdkamienianie i przegląd wytwornic pary, wymiana filtrów przy piecach
Co rokSerwis zmiękczacza, czyszczenie zbiornika solanki, analiza wody (także technologicznej)

Prosty dziennik (data, wodomierz, twardość, dosypana sól, regeneracje) pozwala szybko wychwycić nieprawidłowości. Schemat kontroli opisujemy w artykule kontrola pracy zmiękczacza w firmie.

Typowe błędy w piekarniach

Lista kontrolna dla kierownika technicznego piekarni

  • Woda do ciasta i woda techniczna mają oddzielne linie; dozownik wody pobiera wodę sprzed zmiękczacza.
  • Znam twardość wody surowej i wymagania DTR pieców, nawilżaczy i myjek.
  • Zaparowanie jest zasilane wodą o twardości zgodnej z wymaganiami producenta pieca.
  • Godzina regeneracji zmiękczacza nie wypada w czasie produkcji.
  • Twardość wody zmiękczonej sprawdzam co tydzień i zapisuję.
  • Mam policzone roczne zużycie soli i zapas na co najmniej kwartał.
  • Sól regeneracyjna leży osobno, poza magazynem surowców, i jest wyraźnie oznaczona.
  • Serwis zmiękczacza i wytwornic pary jest zaplanowany.

Najczęstsze pytania

Czy woda zmiękczona szkodzi ciastu chlebowemu?

Może pogorszyć jego właściwości. Bardzo miękka woda daje ciasto lepkie i luźne, bo brakuje wapnia i magnezu wzmacniających gluten, a zmiękczanie sodowe dodatkowo podnosi zawartość sodu. Do ciasta stosuje się zwykle wodę wodociągową o średniej twardości.

Jaka woda jest najlepsza do pieczenia chleba?

Według materiałów King Arthur Baking najlepiej sprawdza się woda o średniej twardości, ok. 100–150 ppm (ok. 5,6–8,4 °dH), lekko kwaśna. Woda bardzo miękka lub bardzo twarda wymaga korekty receptury lub procesu.

Dlaczego pieczywo ma matową skórkę mimo zaparowania?

Jedną z częstych przyczyn jest zakamieniona wytwornica pary lub zatkane dysze, przez co ilość pary jest za mała albo para jest podawana nierówno. Inne przyczyny to zbyt krótkie zaparowanie, zła temperatura lub przesuszone kęsy z garowni.

Czy sól do zmiękczacza można trzymać w magazynie z mąką?

Lepiej nie. Sól regeneracyjna jest środkiem technicznym i powinna być składowana osobno, przy zmiękczaczu, w suchym miejscu i z wyraźnym oznaczeniem, żeby nie pomylić jej z solą spożywczą.

Ile soli zużywa mała piekarnia?

Mała piekarnia z jednym–dwoma piecami i bez myjki przemysłowej zużywa zwykle od kilkuset kilogramów do ok. tony soli rocznie, zależnie od twardości wody i ilości wody do zaparowania. Dokładną wartość policzysz wzorem 0,05 × m³ × °dH.

Źródła: King Arthur Baking – Professional reference: Water.