Woda uzupełniająca w kotłowni – zmiękczanie według VDI 2035

Opublikowano · 10 min czytania · Redakcja paletasoli.pl

Woda napełniająca i uzupełniająca instalację grzewczą w kotłowni musi mieć twardość dopasowaną do mocy kotłów i pojemności instalacji – w średnich i dużych kotłowniach oznacza to zwykle zmiękczenie do ok. 0,3 °dH albo demineralizację. W Polsce punktem odniesienia są wytyczne VDI 2035, na których producenci kotłów opierają warunki gwarancji. Zmiękczanie wody uzupełniającej zużywa niewiele soli; duże zużycie soli w kotłowni jest najczęściej sygnałem, że instalacja traci wodę.

Woda napełniająca i uzupełniająca – o co chodzi

Woda napełniająca to woda, którą pierwszy raz wypełnia się instalację grzewczą (lub po opróżnieniu). Woda uzupełniająca to woda dopuszczana w trakcie eksploatacji, żeby wyrównać straty – odpowietrzanie, nieszczelności, prace serwisowe, upusty zaworów bezpieczeństwa.

W zamkniętej instalacji grzewczej kamień tworzy się z tej ilości wapnia i magnezu, która została do niej wprowadzona. Wytrąca się głównie w najgorętszych miejscach – na powierzchniach grzewczych kotła i wymienników. Woda w obiegu sama w sobie „się nie wymienia”, ale każde uzupełnienie wprowadza nową porcję twardości. Dlatego liczą się dwie wartości: twardość wody wpuszczanej do instalacji i jej łączna ilość w czasie życia instalacji.

Według poradnika BTGA do VDI 2035 1 mm warstwy kamienia zmniejsza przenikanie ciepła o ok. 10% (więcej w artykule kamień kotłowy a straty energii), a na bezpośrednio ogrzewanych powierzchniach może prowadzić do miejscowego przegrzania, pęknięć i szumów wrzenia. Kamień sam nie powoduje korozji, ale korozję powoduje tlen wnoszony z każdą porcją świeżej wody uzupełniającej.

PN-EN 12828 i VDI 2035 – co obowiązuje w Polsce

PN-EN 12828 to norma projektowania wodnych instalacji grzewczych. W zakresie samych parametrów jakości wody w Polsce brakuje odrębnej, aktualnej normy krajowej. Polska Organizacja Rozwoju Technologii Pomp Ciepła (PORT PC) przetłumaczyła części 1 i 2 VDI 2035 jako swoje wytyczne, które uzyskały pozytywną opinię Komitetu Technicznego nr 316 PKN – właśnie z powodu luki w polskich normach. Większość producentów kotłów i pomp ciepła formułuje wymagania wodne na podstawie VDI 2035 i uzależnia od nich gwarancję.

Obowiązującym wydaniem jest VDI 2035 część 1 z marca 2021 r. Wprowadziło ono m.in. podział według spec. pojemności instalacji (litry wody na kW mocy) i osobne, ostrzejsze wymagania dla kotłów o małej pojemności wodnej (np. kotły wiszące, przepływowe) oraz instalacji z grzałkami elektrycznymi. Zawsze sprawdzaj też instrukcję konkretnego kotła – wymagania producenta mogą być ostrzejsze niż VDI.

Tabela VDI 2035: dopuszczalna twardość wody grzewczej

Poniższa tabela przedstawia dopuszczalną sumę metali ziem alkalicznych (twardość całkowitą) wody grzewczej, napełniającej i uzupełniającej według VDI 2035 część 1 (2021), w opracowaniu poradnika BTGA. Wartości w °dH; 0,3 °dH odpowiada ok. 0,05 mol/m³.

Łączna moc grzewcza≤ 20 l/kW> 20 do 40 l/kW> 40 l/kW
≤ 50 kW, wytwornica ciepła o pojemności ≥ 0,3 l/kWbrak wymagań≤ 16,8≤ 0,3
≤ 50 kW, wytwornica < 0,3 l/kW lub grzałki elektryczne≤ 16,8≤ 8,4≤ 0,3
> 50 do 200 kW≤ 11,2≤ 5,6≤ 0,3
> 200 do 600 kW≤ 8,4≤ 0,3≤ 0,3
> 600 kW≤ 0,3≤ 0,3≤ 0,3

Uwagi do tabeli według VDI 2035:

Wniosek praktyczny: w kotłowni powyżej 600 kW, a także w mniejszych o dużej pojemności wodnej (bufory, rozległe sieci), wodę napełniającą i uzupełniającą trzeba praktycznie zawsze uzdatniać – twardość z wodociągu (zwykle kilkanaście °dH) wielokrotnie przekracza 0,3 °dH.

Przewodność i pH: zmiękczanie czy demineralizacja

VDI 2035 rozróżnia dwa tryby pracy instalacji:

Parametr wody grzewczejPraca niskosolnaPraca solna
Przewodność elektryczna10–100 µS/cm> 100 do 1 500 µS/cm
pH (bez stopów aluminium)8,2–10,08,2–10,0
pH (ze stopami aluminium/krzemu)8,2–9,08,2–9,0
Wyglądklarowna, bez osadów sedymentującychklarowna, bez osadów sedymentujących

Zmiękczanie (wymiana jonowa na złożu regenerowanym solą) usuwa twardość, ale prawie nie zmienia zasolenia – przewodność wody zostaje praktycznie taka jak w wodzie surowej. Instalacja pracuje wtedy w trybie solnym. To rozwiązanie poprawne dla instalacji ze stali i miedzi, o ile utrzymany jest właściwy pH i ograniczony dopływ tlenu.

Demineralizacja (wkłady ze złożem mieszanym, odwrócona osmoza) usuwa zarówno twardość, jak i większość soli – przewodność spada zwykle poniżej 20 µS/cm, a za wkładem demineralizującym poniżej 1 µS/cm. Instalacja pracuje niskosolnie, co ogranicza korozję. VDI zaleca pracę niskosolną szczególnie wtedy, gdy w obiegu są elementy ze stopów aluminium. Uwaga: jeśli przy aluminium nie stosuje się pracy niskosolnej, nie wolno używać wody całkowicie zmiękczonej (wymaga to ustalenia z producentem kotła).

Porównanie obu technologii pod kątem kosztów opisujemy w artykule zmiękczanie czy demineralizacja dla firm.

Ile soli zużywa zmiękczanie wody uzupełniającej – przykłady

Sól [kg] = 0,05 × objętość wody [m³] × twardość do usunięcia [°dH]

Przelicznik praktyczny: ok. 0,02 kg NaCl stechiometrycznie na 1 m³ i 1 °dH, pomnożone przez nadmiar regeneracyjny 2–3. Zakres 0,04–0,06 kg zależnie od zmiękczacza.

Przykład 1 – kotłownia budynku usługowego 400 kW. Pojemność instalacji z buforem 12 m³ → 30 l/kW. Według tabeli (> 200–600 kW, > 20–40 l/kW) wymagane ≤ 0,3 °dH. Woda z wodociągu ma 16 °dH.

Sama kotłownia tej wielkości nie potrzebuje więc palety soli. Zmiękczacz z solą ma tu sens wtedy, gdy obiekt i tak zmiękcza wodę dla ciepłej wody użytkowej, albo gdy kotłownia obsługuje sieć z większymi uzupełnieniami. W małych obiektach do napełnienia często używa się mobilnych wkładów zmiękczających lub demineralizujących.

Przykład 2 – kotłownia osiedlowa 2 MW z siecią. Pojemność systemu 80 m³, woda surowa 18 °dH. Dopuszczalne uzupełnienia (3%/rok) to 2,4 m³ rocznie, czyli ok. 2 kg soli. Załóżmy jednak, że wodomierz uzupełnień pokazuje 1 m³ na dobę, bo sieć ma nieszczelności:

PozycjaObliczenieWynik
Uzupełnienia rocznie1 m³ × 365365 m³ (ponad 4,5 pojemności systemu)
Sól rocznie0,05 × 365 × 18ok. 330 kg
Palety330 / 972ok. 1/3 palety

Zmiękczacz ochroni kotły przed kamieniem, ale nie przed tlenem, który wchodzi z każdym metrem sześciennym świeżej wody. Taki wynik to sygnał do szukania wycieku, a nie do zamawiania większej ilości soli. Palety soli kupuje się zwykle do kotłowni, w których ta sama stacja zmiękcza wodę do CWU, wymienników węzłów cieplnych albo do kotłów parowych – o tych ostatnich piszemy w artykule kotły parowe – uzdatnianie wody.

Kotłownia z CWU i węzłami – gdzie zmiękczanie zużywa najwięcej soli

W wielu obiektach ta sama kotłownia przygotowuje ciepłą wodę użytkową: w podgrzewaczach pojemnościowych, wymiennikach płytowych albo węzłach cieplnych. Tu bilans soli wygląda zupełnie inaczej niż przy wodzie uzupełniającej, bo przez wymiennik CWU przepływa cała ciepła woda zużywana w budynku – codziennie, a nie raz na kilka lat.

Przykładowo budynek biurowo-usługowy zużywający 6 m³ ciepłej wody na dobę, przy wodzie 18 °dH zmiękczanej do 6 °dH (do usunięcia 12 °dH), potrzebuje 0,05 × 6 × 12 ≈ 3,6 kg soli dziennie, czyli ok. 1 300 kg rocznie – półtorej palety. Dla porównania napełnienie instalacji grzewczej 400 kW z przykładu wyżej to niecałe 10 kg soli.

Dlatego w kotłowniach zwykle rozdziela się dwie gałęzie:

Zalecane twardości resztkowe dla różnych urządzeń zestawiamy w artykule twardość resztkowa dla urządzeń.

Wodomierz uzupełnień i dziennik instalacji

VDI 2035 i poradnik BTGA wymagają zamontowania wodomierza na przewodzie uzupełniającym oraz prowadzenia dziennika instalacji (Anlagenbuch). Bez tego nie da się wykazać, że instalacja była eksploatowana zgodnie z wymaganiami – a producenci kotłów mogą ograniczyć gwarancję przy braku dokumentacji.

W dzienniku zapisuj co najmniej:

Automatyczne stacje uzupełniania wody powinny mieć ogranicznik ilości lub alarm – inaczej nieszczelność może być przez miesiące „leczona” ciągłym dopuszczaniem świeżej wody. Szerzej o kontroli zmiękczaczy w obiektach piszemy w artykule kontrola pracy zmiękczacza w firmie.

Organizacja zmiękczania w kotłowni krok po kroku

  1. Ustal moc kotłów, pojemność instalacji z buforami i spec. pojemność w l/kW.
  2. Odczytaj z tabeli VDI 2035 i z instrukcji kotła wymaganą twardość; sprawdź, czy w obiegu jest aluminium.
  3. Zmierz twardość, przewodność i pH wody z wodociągu.
  4. Wybierz technologię: zmiękczanie (praca solna) lub demineralizacja (praca niskosolna).
  5. Zamontuj zmiękczacz lub wkład na przewodzie napełniającym, wodomierz i zawór zwrotny / separator zgodnie z przepisami o ochronie wody pitnej.
  6. Przed napełnieniem przepłucz instalację; dokumentuj ilość i parametry wody.
  7. Po kilku tygodniach zmierz pH i przewodność; zapisuj stan wodomierza.
  8. Co roku przeglądaj dziennik: jeśli uzupełnienia przekraczają kilka procent pojemności rocznie, szukaj przyczyny.

Typowe błędy

Lista kontrolna dla kierownika kotłowni

  • Znam moc, pojemność instalacji i spec. pojemność w l/kW.
  • Wiem, jaka twardość jest wymagana według VDI 2035 i instrukcji kotła.
  • Wiem, czy instalacja pracuje solnie czy niskosolnie i czy są w niej elementy z aluminium.
  • Na przewodzie uzupełniającym jest wodomierz, a jego stan zapisuję.
  • Uzupełnienia nie przekraczają ok. 3% pojemności rocznie.
  • Prowadzę dziennik instalacji z pomiarami pH, przewodności i twardości.
  • Zmiękczacz lub wkład jest sprawny, ma sól lub aktualny wkład przed każdym napełnieniem.
  • Automatyczne uzupełnianie ma limit lub alarm.

Jeśli twoja stacja zmiękczania obsługuje także CWU lub kotły parowe i zużywa sól paletami, sprawdź cennik palet z rabatami od 3 i 6 palet.

Najczęstsze pytania

Czy instalację grzewczą można napełnić wodą z wodociągu?

Można, jeśli twardość wody spełnia wymagania VDI 2035 dla danej mocy i pojemności instalacji oraz wymagania producenta kotła. W większych kotłowniach i instalacjach z dużymi buforami woda z wodociągu zwykle jest za twarda i trzeba ją zmiękczyć lub zdemineralizować.

Co oznacza 0,3 °dH w VDI 2035?

To ok. 0,05 mol/m³ sumy metali ziem alkalicznych, czyli wartość praktycznie odpowiadająca wodzie całkowicie zmiękczonej. Osiąga się ją zmiękczaczem jonowymiennym lub demineralizacją.

Czy zmiękczona woda chroni instalację przed korozją?

Nie. Zmiękczanie usuwa twardość, ale nie zmniejsza zasolenia ani nie usuwa tlenu. Przed korozją chronią szczelność, prawidłowa praca naczynia wzbiorczego, właściwe pH i ewentualnie praca niskosolna na wodzie zdemineralizowanej.

Ile wody można dolać do instalacji grzewczej w ciągu roku?

Poradnik BTGA do VDI 2035 podaje orientacyjnie maksymalnie ok. 3% pojemności instalacji rocznie, przy założeniu 30 lat eksploatacji. Wyraźnie większe uzupełnienia wskazują na nieszczelność lub problem z ciśnieniem w instalacji.

Czy wymagania VDI 2035 dotyczą pomp ciepła?

Tak, VDI 2035 obejmuje wodne instalacje grzewcze niezależnie od źródła ciepła, a polskie wytyczne PORT PC dla pomp ciepła są tłumaczeniem VDI 2035. Producent pompy ciepła może podawać własne, ostrzejsze wymagania.

Źródła: BTGA, Praxisleitfaden Wasserbeschaffenheit in Heizungsanlagen – VDI 2035 Blatt 1 (2021); Gramwzielone.pl – Wytyczne PORT PC wypełnią lukę w polskich normach.